W trakcie zaledwie miesiąca działań wojennych poległo ponad 16 tys. żołnierzy III Rzeszy, podczas gdy po stronie polskiej straty bezpowrotne sięgnęły ponad 66 tys. zabitych. Historycy są dziś zgodni: tamtej wojny nie dało się wygrać. II Rzeczpospolita była państwem po prostu zbyt biednym, słabo uprzemysłowionym i zacofanym technologicznie względem zachodniego sąsiada. Fakt, że klęska była nieunikniona, nie oznacza jednak, że z okresu międzywojennego nie należy wyciągać twardych wniosków. Dziś, blisko 90 lat po tamtych tragicznych wydarzeniach, warto przyjrzeć się, czy odrobiliśmy historyczną lekcję.
Obecnie ciężar modernizacji Sił Zbrojnych RP położono na kilka kluczowych obszarów, a prawdziwą perłą w koronie ma stać się nowoczesna i liczna artyleria – zarówno lufowa, jak i rakietowa. Już za kilka lat Wojsko Polskie ma dysponować potęgą liczącą blisko 700 armatohaubic oraz niemal 400 wieloprowadnicowych wyrzutni rakietowych. Na papierze budujemy najsilniejszą artylerię lądową w Europie. Czego w kontekście tego gigantycznego programu mogą nas nauczyć polskie doświadczenia sprzed niemal dziewięciu dekad?
Spóźniona modernizacja
Aby poprawnie zdiagnozować główne problemy przedwojennej polskiej artylerii, należy przeanalizować ją w podziale na poszczególne rodzaje wojsk oraz uwzględnić ówczesne, obiektywne ograniczenia gospodarcze. Polska nie miała potencjału ekonomicznego, by wystawić armię dorównującą siłą ognia Wehrmachtowi. Nie oznacza to jednak, że nasza przedwojenna polityka modernizacyjna była wolna od kardynalnych błędów koncepcyjnych.
Obszarem, który bez wątpienia zasługuje na docenienie, był rozwój obrony przeciwpancernej i przeciwlotniczej. Kierownictwo armii podjęło słuszną decyzję o uruchomieniu w kraju masowej produkcji dział opartych na znakomitych, szwedzkich licencjach Boforsa: armat przeciwpancernych kal. 37 mm oraz przeciwlotniczych kal. 40 mm. Był to wybór pragmatyczny i optymalny. Obie konstrukcje zapisały się w historii jako broń niezwykle celna, nowoczesna i skuteczna.
We wrześniu 1939 r. Wojsko Polskie posiadało na stanie ok. 1200 armat przeciwpancernych 37 mm. Z kolei dział przeciwlotniczych 40 mm wyprodukowano w Polsce kilkaset, z czego do wybuchu wojny do naszych jednostek trafiło ok. 350 egzemplarzy. Na tym jednak pozytywne aspekty ówczesnej modernizacji w zasadzie się kończą. Przede wszystkim była ona spóźniona o co najmniej kilka lat, bo ruszyła dopiero w latach 1936-1937, co uniemożliwiło rozwinięcie pełnych mocy przemysłowych i odpowiednie nasycenie wojsk sprzętem przed godziną próby.
Jeszcze gorzej sytuacja wyglądała w artylerii polowej, której trzon stanowiły przestarzałe koncepcyjnie armaty kal. 75 mm (głównie francuskie wz. 1897). Charakteryzowały się one płaskim torem lotu pocisku, w przeciwieństwie do coraz popularniejszych w nowoczesnych armiach haubic, strzelających stromotorowo. Płaski tor lotu drastycznie ograniczał możliwość skutecznego rażenia celów ukrytych za przeszkodami terenowymi, na tylnych stokach wzgórz czy w okopach i umocnieniach polowych.
Dla zobrazowania różnic – niemiecka, jak i polska dywizja mogła liczyć na wsparcie 48 dział, ale Wehrmacht opierał się wyłącznie na haubicach kal. 105 i 150 mm, zaś w Polsce połowę stanowiły armaty kal. 75 mm. Niemcy w każdej salwie zrzucali na nasze pozycje dwukrotnie większą masę pocisków.
Brak łączności oraz niewydolna logistyka
Nawet liczna artyleria ciężka nie zmieniłaby losów kampanii bez sprawnego wsparcia. W 1939 r. zawodziła łączność oparta na kablach zamiast radiostacji oraz logistyka, która w 90 proc. polegała na trakcji konnej i nie nadążała za zmechanizowanym Wehrmachtem. Zapasy amunicji w magazynach centralnych wystarczały na zaledwie kilka tygodni walk, a celność ognia drastycznie ograniczał brak nowoczesnego rozpoznania. Przegraliśmy, bo nie budowaliśmy armii jako spójnego systemu.
Źródła zapaści tkwiły w strukturze państwa. Po 1926 r. awanse w wojsku opierano na lojalności politycznej, a nie kompetencjach. Sanacyjne kadry z legionową przeszłością lekceważyły rolę radia, ciężkich haubic i motoryzacji. Tę ostatnią zduszono zresztą fatalną polityką gospodarczą i cłami, które zabiły cywilny rynek aut. W efekcie w 1939 r. armia nie miała skąd zmobilizować ciężarówek.
Modernizację ruszyła dopiero 4 lata przed wojną. W poprzednich latach, zamiast pragmatyzmu, wojskowi żądali od inżynierów sprzętu o nierealnych parametrach. Budżet państwa był zaś dosłownie przejadany przez utrzymanie wielkiej armii czasu pokoju i tysięcy koni.
Nie odrobiliśmy lekcji z 1939 r.
Współczesna rozbudowa artylerii pokazuje, że historyczne lekcje nie zostały w pełni odrobione. Pozytywne aspekty widać przede wszystkim w łączności i rozpoznaniu: system TOPAZ i drony FlyEye od Grupy WB, satelity ICEYE, radary Liwiec-P czy systemy Gladius to nowoczesne i obiecujące rozwiązania. Co jednak znamienne, te chlubne wyjątki to w przytłaczającej mierze zasługa prywatnego sektora zbrojeniowego.
Współczesna artyleria to już nie tylko armatohaubice ale także systemy rozponawczo-uderzeniowe Gladius
Państwowy przemysł obronny grzęźnie w niemocy. Huta Stalowa Wola w całym 2025 r. dostarczyła WP zaledwie 34 Kraby (po wcześniejszych kontraktach dla Ukrainy). Zważywszy na ponad 200 wciąż nieodebranych dział, kompletowanie dostaw zajmie lata. Ta niewydolność zmusiła nas do zakupu ponad 360 koreańskich K9 (w kraju jest już ponad 200), co obnażyło brak zdolności do skalowania produkcji. W efekcie, zamiast stać się zbrojownią Europy, uzależniamy się od importu.
Kolejnym symbolem nieprzygotowania jest należąca do PGZ spółka Jelcz. Choć stała się jednym z największych beneficjentów modernizacji, skala produkcji wciąż rozczarowuje. Przed wojną zakład wytwarzał nieco ponad 300 ciężarówek rocznie, w zeszłym roku nieco ponad 500, a w tym ma zbliżyć się do tysiąca. Problem w tym, że realne potrzeby armii to nawet 2000 pojazdów rocznie, a ciężarówki z Jelcza należą do najdroższych na rynku. Z powodu zatorów wojsko ratuje się zakupami cystern na podwoziach Scania, a MAN inwestuje w Polsce, by pod marką STAR przejąć część wojskowych zamówień.
Jak w 1939 r., piętą achillesową pozostaje produkcja amunicji. Wojna na Ukrainie pokazała gigantyczne zużycie pocisków, podczas gdy nasze moce w 2022 r. były symboliczne. Jak ujawnił premier Donald Tusk, w grudniu 2023 r. produkcja amunicji 155 mm wynosiła ok. 5 tys. sztuk rocznie – w tym roku ma sięgnąć blisko 30 tys. Dla porównania, niemiecki Rheinmetall wybudował w ciągu kilkunastu miesięcy w Dolnej Saksonii fabrykę, która tylko w tym roku wyprodukuje 140 tys. takich pocisków.
Nasza roczna produkcja wystarczyłaby na zaledwie kilka dni walk. Od rosyjskiej inwazji minęło już ponad 1700 dni – dla skali przypomnijmy, że od Westerplatte do D-Day upłynęło dokładnie 1740 dni. Przez ten czas nie zbudowaliśmy zdolności nawet do pokrycia bieżącego zużycia. Państwowy przemysł nie potrafi kuć i elaborować odpowiedniej liczby korpusów ani wytwarzać nowoczesnych zapalników i ładunków miotających. Kluczowe komponenty chemiczne (nitroceluloza, nitroguanidyna, nitrogliceryna) zacząć mamy produkować dopiero za kilka lat, a i tak ta perspektywa obarczona jest niepewnością.
Podobny problem dotyczy artylerii rakietowej. Zakup 290 wyrzutni Homar-K pozostanie papierowym tygrysem bez krajowej produkcji rakiet, a wciąż jesteśmy zdani na dostawy z Korei. Zmienić ma to budowana pod Gorzowem fabryka rakiet CGR-080. Powołana we wrześniu 2025 r. spółka joint venture (z 49 proc. udziałów prywatnej Grupy WB) rusza z budową hal, ale pierwsze polskie rakiety opuszczą zakład dopiero w 2028 r..
Polska niemoc w praktyce
Problemy te obnażają słabą koordynację państwowych projektów. Jaskrawym przykładem jest kontrakt z 30 listopada 2018 r., w którym WZL nr 2 (PGZ) miały dostarczyć drony rozpoznawcze Orlik do 2023 r. Dziś, pod koniec 2026 r., Wojsko Polskie nie odebrało ani jednego seryjnego zestawu mającego stanowić „oczy” naszej artylerii.
Chaos ten wynika z braku aktualnych dokumentów kierunkowych i spójnej strategii przemysłowej (obowiązująca Strategia Bezpieczeństwa Narodowego pochodzi z 2020 r.). Resortowe plany pozostają martwą literą. Wydane w 2023 r. „Priorytetowe kierunki badań naukowych w resorcie obrony narodowej w latach 2021-2035” zakładały opracowanie do końca 2026 r. krajowej technologii urządzeń inicjujących do amunicji 155 mm. O sukcesach jeszcze nie usłyszeliśmy. Podobnie nierealna wydaje się planowana na lata 2023-2030 budowa polskich efektorów do systemów aktywnej ochrony pojazdów (ASOP), a to przecież takie systemy drastycznie zwiększają przeżywalność artylerii i czołgów na współczesnym polu walki.
W polityce zbrojeniowej wciąż pokutuje brak myślenia systemowego. Dowodem jest zakup K9: pierwszą umowę na 212 dział zawarto w sierpniu 2022 r., a kolejne 152 sztuki w 2023 r. Tymczasem kontrakt na niezbędne wozy dowodzenia i amunicyjne dla pierwszych dywizjonów podpisano dopiero 23 grudnia 2024 r., a drugą umowę wykonawczą w maju 2026 r. Jaką wartość mają same haubice bez pojazdów logistycznych i dowódczych?
Znów nie jesteśmy gotowi na długotrwały konflikt. Bez logistyki i wydolnego przemysłu nawet najliczniejsza artyleria pozostanie kolosem na glinianych nogach, a Polska będzie skazana wyłącznie na zagraniczny import. Ten sam paraliż widać w programie Ottokar-Brzoza czy w pracach nad polsko-brytyjskimi pociskami CAMM-MR. Blisko 90 lat po wrześniowej katastrofie Polska wciąż zmaga się z dawnymi słabościami: deficytem mocy produkcyjnych, dominacją niewydolnego sektora państwowego i zbyt mało kompleksowym planowaniem rozwoju artylerii i przemysłu.
Choć nowoczesne systemy pokroju Gladiusa czy udane pakiety logistyczne pokazują, że potrafimy wdrażać ambitne projekty, punktowe sukcesy nie zastąpią reformy całego systemu. Największym wyzwaniem pozostaje przekucie tych wyjątków w regułę, zanim kolejny raz zderzymy się z realnym kryzysem. Mimo że obecne opóźnienia w realizacji programów zbrojeniowych budzą niepokój, pod względem strategicznym i technologicznym znajdujemy się dzisiaj w bez porównania lepszej sytuacji niż Polska w 1939 r..
