Państwo polskie przeznacza obecnie na obronność rekordowe pieniądze, ale wciąż nie potrafi w pełni wykorzystać potencjału własnej gospodarki. Państwowe przedsiębiorstwa zajmują uprzywilejowaną pozycję, prywatni innowatorzy napotykają bariery, a nowe technologie zbyt często grzęzną w biurokratycznych procedurach. Wbrew rozpowszechnionej opinii bezpieczeństwo narodowe nie potrzebuje państwowego monopolu, lecz silnego i wolnego rynku.
Na 2026 r. Polska zaplanowała rekordowe wydatki obronne w wysokości 200,1 mld zł, czyli 4,81 proc. swojego PKB. Do tego dochodzą środki z europejskiego mechanizmu SAFE, z którego wpłynęła już pierwsza zaliczka w wysokości ok. 28 mld zł. To gigantyczny wysiłek finansowy, którego ciężar ponoszą zarówno obecni podatnicy, jak i przyszłe pokolenia Polaków. Jeśli konkurencja na rynku jest ograniczana, a państwowa własność staje się istotnym kryterium dostępu do kontraktów, istnieje ryzyko, że część dostępnych środków nie zostanie wykorzystana w najbardziej efektywny sposób.
Według danych Ministerstwa Obrony Narodowej (MON) na koniec 2024 r. aż 63 proc. wartości realizowanych kontraktów zbrojeniowych przypadało na wykonawców zagranicznych, niemal 32 proc. na Polską Grupę Zbrojeniową (PGZ), a zaledwie 5 proc. na pozostałe firmy krajowe. Jest to wartość całego portfela realizowanych kontraktów wieloletnich, a nie tylko umów podpisanych bądź realizowanych w 2024 r. Część uzbrojenia musimy oczywiście kupować za granicą, ponieważ nie produkujemy wszystkich potrzebnych systemów. Tak niewielki udział krajowych firm spoza PGZ rodzi jednak pytanie, czy polski rynek zbrojeniowy rzeczywiście stwarza warunki do rozwoju prywatnego przemysłu obronnego.
W Polsce zakorzeniło się przekonanie, że strategiczny charakter przemysłu obronnego uzasadnia wyjątkową pozycję przedsiębiorstw państwowych. Tymczasem zapewnienie bezpieczeństwa narodowego nie wymaga, by państwo samo produkowało uzbrojenie. Może skutecznie kontrolować zakupy, technologie i bezpieczeństwo dostaw, nie będąc właścicielem przedsiębiorstw. Dzisiaj jednak występuje jednocześnie jako regulator, główny zamawiający i właściciel największego krajowego holdingu zbrojeniowego. Rodzi to ryzyko konfliktu interesów i zagrożenie, że przy podejmowaniu decyzji o zamówieniach potrzeba utrzymania zatrudnienia i pozycji państwowych przedsiębiorstw przeważy nad interesem armii.
Czytaj więcej
Właściciele Grupy WB porozumieli się w sprawie debiutu na giełdzie i wyceniają spółkę na co najmniej 30 mld zł. To dobra okazja, by przestać dzieli...
Pozycja PGZ wynika z modelu rozwoju przemysłu zbrojeniowego w Polsce
Dominująca pozycja Polskiej Grupy Zbrojeniowej nie wynika wyłącznie z jej wielkości, zaplecza technologicznego czy wieloletniego doświadczenia. Jest przede wszystkim rezultatem przyjętego modelu rozwoju przemysłu zbrojeniowego w Polsce, w którym państwo nie ogranicza się do określania potrzeb sił zbrojnych, lecz samo wskazuje przedsiębiorstwa odpowiedzialne za realizację strategicznych zamówień. Swoją drogą, rząd nawet specjalnie nie kryje, że preferuje konkretne przedsiębiorstwo. Wśród oficjalnych priorytetów rządu w obszarze bezpieczeństwa znalazł się priorytet P6 zatytułowany „Produkcja i serwisowanie sprzętu wojskowego przy wiodącej roli przedsiębiorstw Polskiej Grupy Zbrojeniowej”. Już sama jego nazwa wskazuje, że rząd z góry zakłada szczególną pozycję jednego z uczestników rynku. W ramach tego priorytetu przewidziano zresztą wielomiliardowe finansowanie rozwoju infrastruktury i zdolności produkcyjnych spółek PGZ.
Trudno zatem mówić o neutralności państwa wobec pozostałych uczestników rynku. Prywatne przedsiębiorstwa muszą przekonywać inwestorów do finansowania nowych fabryk i technologii, ponosząc ryzyko związane z przyszłym popytem, podczas gdy rozwój zdolności PGZ jest bezpośrednim przedmiotem wieloletniego programu rządowego. Równocześnie rozwój sektora prywatnego jest ograniczany przez niedopuszczanie komercyjnych podmiotów do postępowań przetargowych. Można tu wspomnieć o programie bezzałogowych systemów rozpoznawczych Orlik czy zakupie systemów Wizjer. W 2016 r. MON unieważnił wcześniejsze konkurencyjne postępowania, w których uczestniczyły zarówno podmioty państwowe, jak i prywatne, a następnie zdecydował o prowadzeniu negocjacji wyłącznie z przedsiębiorstwami kontrolowanymi przez Skarb Państwa. W maju 2023 r. Agencja Uzbrojenia zawarła umowę ramową z konsorcjum PGZ-AMUNICJA, na podstawie, której w maju 2026 r. podpisano kontrakt wykonawczy o wartości ponad 13,5 mld zł, bez otwartego przetargu. W tym samym segmencie zdolności produkcyjne rozwijają również przedsiębiorstwa prywatne, np. Grupa Niewiadów. Nie oznacza to automatycznie, że mogłyby one zrealizować identyczne zamówienia. Powstaje jednak pytanie, czy państwowa polityka zakupowa tworzy wystarczające warunki do rozwoju niezależnych producentów, którzy w przyszłości mogliby zwiększać bezpieczeństwo dostaw dla naszej armii.
Wszystkie przedsiębiorstwa spełniające wymagania powinny móc ubiegać się o zamówienia wojskowe
Punktem wyjścia reformy powinno być przyjęcie zasady neutralności właścicielskiej. O dostęp do zamówień wojskowych powinny móc ubiegać się wszystkie przedsiębiorstwa spełniające wymagania bezpieczeństwa, jakości, terminowości i zdolności produkcyjnych. Forma własności nie powinna być ani przepustką do kontraktu, ani przeszkodą w jego uzyskaniu. Nie oznacza to jednak bezwarunkowego otwarcia rynku na każdy kapitał. Państwo musi weryfikować beneficjentów rzeczywistych, źródła finansowania oraz powiązania z podmiotami mogącymi stanowić zagrożenie dla bezpieczeństwa Polski.
Czytaj więcej
Skorygowany zysk włoskiego koncernu Leonardo wzrósł o 74 proc., a zamówienia w dziale śmigłowców o 28 proc. Na koniunkturze korzysta PZL-Świdnik, k...
Niezbędne jest przede wszystkim ograniczenie uznaniowości przy udzielaniu zamówień. Wyłączenie konkurencji ze względu na podstawowy interes bezpieczeństwa państwa powinno być rzeczywistym wyjątkiem, wymagającym wykazania, że interesu tego nie można skutecznie ochronić za pomocą mniej restrykcyjnych rozwiązań. Zamiast automatycznego kierowania zamówień do wskazanych przedsiębiorstw należy szerzej stosować konkurencję chronioną, dostępną dla wykonawców spełniających odpowiednie wymogi bezpieczeństwa. Decyzje o odstąpieniu od konkurencji powinny podlegać dokumentowaniu i kontroli, a ich skala powinna być przedstawiana w zagregowanych informacjach publicznych. Wzmocnienia wymaga również rozdzielenie funkcji właścicielskich państwa od jego roli jako zamawiającego.
Podstawowym warunkiem zwiększenia prywatnych inwestycji pozostaje przewidywalność zamówień. Przedsiębiorcy powinni mieć dostęp do wieloletnich planów modernizacji sił zbrojnych, przedstawianych w zakresie możliwym do ujawnienia bez naruszania bezpieczeństwa państwa. Wojsko powinno komunikować nie tylko gotowe specyfikacje zamawianego sprzętu, ale także potrzeby operacyjne, na które przedsiębiorstwa mogą odpowiedzieć własnymi rozwiązaniami. Najskuteczniejszą zachętą do budowy nowych fabryk i rozwijania technologii będą stabilne kontrakty, a nie kolejne konkursy dotacyjne, których wyniki nie przekładają się na zamówienia.
Samo otwarcie postępowań nie wystarczy jednak, jeśli nowe przedsiębiorstwo nie będzie wiedziało, jak przedstawić technologię wojsku i uzyskać jej ocenę. Dlatego potrzebna jest przejrzysta ścieżka wejścia na rynek, obejmująca ocenę technologii, testy z udziałem żołnierzy i możliwość realizacji zamówienia pilotażowego. Każdy etap musi mieć jasno określone terminy, a przedsiębiorca otrzymywać uzasadnienie decyzji, również negatywnej. Warto także finansować krótkie serie testowe, pozwalające sprawdzić nowe rozwiązania w warunkach zbliżonych do rzeczywistych.
Bezpieczeństwo kraju wymaga konkurencji firm działających na rzecz armii
Wojna w Ukrainie pokazała, jak duże znaczenie ma zdolność do szybkiego zwiększania produkcji i wdrażania nowych technologii, szczególnie w przypadku systemów bezzałogowych, elektroniki czy oprogramowania. Polska nie może pozwolić sobie na niewykorzystanie takiego potencjału tylko dlatego, że powstaje on poza państwowym przemysłem zbrojeniowym.
Państwo musi zachować kontrolę nad bezpieczeństwem dostaw, chronić strategiczne technologie i zapewniać ciągłość produkcji w sytuacji kryzysowej. Co więcej, uzależnienie armii od niewielkiej liczby dostawców może okazać się poważnym zagrożeniem w warunkach wojny, gdy zniszczenie zakładu produkcyjnego lub zakłócenie łańcucha dostaw może sparaliżować zaopatrzenie w określony rodzaj uzbrojenia. Potrzebujemy systemu, w którym państwo określa potrzeby wojska, kontroluje bezpieczeństwo i egzekwuje wykonanie kontraktów, a przedsiębiorstwa konkurują jakością, ceną, terminowością i zdolnością do zapewnienia dostaw.
Polskiej armii nie interesuje, kto jest właścicielem fabryki. Interesuje ją, czy broń działa, czy dotrze na czas i czy będzie jej wystarczająco dużo, kiedy stanie się naprawdę potrzebna. To właśnie te kryteria, a nie struktura własności przedsiębiorstwa, powinny decydować o przyszłości polskiego przemysłu zbrojeniowego.