Współczesne Siły Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej zachowują faktyczną ciągłość organizacyjną od powołania Armii Polskiej w ZSRR w 1943 r., choć dziedziczą też tradycje partyzanckie, przedwojenne czy z PSZ. Oczywiście w międzyczasie zaszło wiele rewolucyjnych wręcz zmian, na czele z opuszczeniem przez Polskę bloku wschodniego na przełomie lat 80. i 90., czego pierwszym punktem kulminacyjnym było wstąpienie do NATO w 1999 r. Było to formalne rozpoczęcie już trwającego wówczas procesu westernizacji Wojska Polskiego na gruncie proceduralnym, organizacyjnym i sprzętowym. Proces wymiany posowieckiego uzbrojenia na nowocześniejsze drastycznie przyspieszył po rozpoczęciu drugiej fazy wojny na Ukrainie w 2022 r. Wybrano z różnych względów inną drogę niż przed wiekiem.

Z prochu powstała…

Wojsko Polskie powstało po zaborach na gruzach armii upadłych mocarstw, które niegdyś podzieliły Rzeczpospolitą między siebie. Sprzyjająca sytuacja międzynarodowa w latach 1914–1918 doprowadziła do ogłoszenia niepodległości Polski przez Radę Regencyjną 7 października 1918 r.

Dziedzictwo sił zbrojnych Cesarstwa Niemieckiego, monarchii austro-węgierskiej i Imperium Rosyjskiego było ogromnym obciążeniem. Owszem, tysiące wyszkolonych oficerów i żołnierzy, nierzadko weteranów Wielkiej Wojny, było bezcennym atutem dla odradzającego się państwa. Sęk w tym, że nie było mowy o unifikacji.

Dla uproszczenia zajmijmy się wyłącznie uzbrojeniem, a nawet wybranymi jego rodzajami. W 1918 r. Polska przejęła po zaborcach niezwykle zróżnicowany arsenał. Samej broni strzeleckiej było wiele modeli w różnych kalibrach, kompletnie niekompatybilnych! Były więc karabiny produkcji rosyjskiej systemu Mosina na nabój 7,62×54 mm, Mausery (głównie nowocześniejsze Gew98, ale też starsze, choć zmodyfikowane, Gew88) na nabój 7,92×57 mm, austriackie Mannlichery (kilka modeli) na nabój 8×50 mm. A to tylko podstawowe modele! Oprócz tego trafiały się japońskie Arisaki, włoskie Mannlicher-Carcano, brytyjskie Lee-Enfieldy, amerykańskie Winchestery, francuskie Berthiery i Lebele… Podobnie rzecz miała się z bronią maszynową.

Analogiczna sytuacja była w artylerii. Do końca 1921 r. Wojsko Polskie dysponowało kilkunastoma modelami dział, nie licząc różnych (i raczej nielicznych) działek okopowych. Wśród artylerii lekkiej wskazać można m.in. co najmniej 9 różnych armat kal. 65–77 mm (różne typy amunicji) i cztery typy haubic 100–122 mm (rosyjskie, niemieckie i A-W). Artyleria ciężka dysponowała węższym asortymentem, m.in. 120 mm armatami francuskimi, 150 mm haubicami niemieckimi i 155 mm haubicami francuskimi. Liczne były typy samochodów, motocykli, samolotów…

Od reform do dezunifikacji

III RP jako dziedziczka masy spadkowej po PRL przejęła też cały zasób sprzętu wojskowego, zbudowany wokół „systemu sowieckiego”. Nie był to już wówczas ani system kompletny, ani w przeważającej części nowoczesny, ale jednak tworzył pełną, w miarę spójną całość. Po wejściu do NATO, a właściwie nawet przed nim, wybrano ewolucyjne, a nie rewolucyjne podejście do modernizacji. W każdym razie około 2000 r. stare systemy sowieckie zaczęto zastępować zachodnimi, kupując F-16 czy Rosomaki.

Z czasem nowoczesność miała być rozpowszechniona. Zamiast archaicznego BMP-1 miał się pojawiać nowy BWP, T-72 miały być zastępowane nowymi czołgami, zamiast Goździków i „Danusiek” miały być Kraby i Kryle. Proces ten był jednak znacznie wolniejszy od oczekiwań i potrzeb, z powodu najpierw obciążenia budżetu Ministerstwa Obrony Narodowej wydatkami związanymi z misjami zagranicznymi, a później z powodu braku środków – kryzys gospodarczy u schyłku pierwszej dekady XXI w. doprowadził do czasowego zmniejszenia wydatków do mniej niż 2 proc. PKB.

Niewielki przełom nastąpił około 2015 r., w trakcie pierwszej fazy walk na Ukrainie, jeszcze bez oficjalnego udziału Federacji Rosyjskiej jako agresora. Wybrano wówczas system przeciwlotniczy średniego zasięgu Wisła (MIM-104 Patriot), nowy śmigłowiec średni (EC225M Caracal; zakup anulowano później), F-35A, M142 HIMARS i inne.

Armia na zakupach

Prawdziwe nasilenie zakupów nastąpiło jednak po wybuchu wojny na Ukrainie. Przyczyny były trzy. Po pierwsze, w ramach pomocy wojskowej udzielonej Ukrainie na pierwszym etapie wojny (i z mniejszą intensywnością później) Polska przekazała Siłom Zbrojnym Ukrainy mniej więcej 1/3 swojego arsenału (!). Powstała więc bezprecedensowa wyrwa w zdolnościach oferowanych przez SZ RP państwu, dla którego są one narzędziem polityki. Po drugie, przez pierwsze 2–3 miesiące nie było pewne, czy Ukraina nie upadnie szybko, więc działano pod presją czasu. Po trzecie, wojskowi decydenci postanowili wykorzystać wyjątkową okazję obejmującą niemal nieograniczony dostęp do środków finansowych, dzięki czemu mogli rzucić się na zakupy niczym łowcy promocji na świątecznego karpia.

Aby przyspieszyć zakupy, sięgano nierzadko po uzbrojenie tej samej klasy, lecz z różnych źródeł. Czasem próbowano przy tym używać argumentów pseudomerytorycznych. Dla przykładu, zakup dwóch różnych czołgów podstawowych III generacji, M 1A2 SEPv3 i K2/K2PL (obok reprezentujących tę samą generację Leopardów 2) miał być uzasadniony tym, że ten pierwszy to czołg ciężki, a drugi średni. O ile różnica w masie w pełni wyposażonego wozu faktycznie jest duża i sięgać może ok. 11 t (przyjmując 61 t dla K2PL), o tyle funkcjonalnie pojazdy te są bardzo zbliżone, więc można było właściwie sięgnąć po jeden wóz z perspektywą produkcji w Polsce. Podobny zabieg próbowano przeprowadzić dla formacji zmechanizowanych, by obok polskiego Borsuka wcisnąć koreański AS21 Redback, co szczęśliwie się nie powiodło.

W zakresie obrony przeciwlotniczej sięgnięto, obok wspomnianej „amerykańskiej” Wisły, po „brytyjską” Narew i Pilicę+ (choć brytyjski jest w zasadzie tylko pocisk CAMM) czy norweskie i duńskie elementy systemu San. Artyleria, obok rodzimego Kraba (a niebawem Kraba 2), otrzymuje koreańskie K9A1. Ich zakup był bez wątpienia potrzebny, aby szybko zastąpić przekazane Ukrainie Goździki, ale czy trzeba było kupować ich aż 364 (z planem na łącznie 672!), zamiast szybciej rozwijać produkcję rodzimej konstrukcji? Kupiono też, zyskujące w regionie pewną popularność, koreańskie K239 w spolonizowanej odmianie PL. Siły Powietrzne w ramach własnego „zakupu interwencyjnego” otrzymały KAI FA-50. To maszyna wywodząca się ze znakomitego samolotu szkolnego, ale zwłaszcza osiągi wersji GF nie są satysfakcjonujące jak na maszynę bojową. Marynarka Wojenna otrzyma brytyjskie (z pochodzenia) fregaty i szwedzkie okręty podwodne.

Wojsko wielu systemów

W nielicznych przypadkach dojdzie do polonizacji sprzętu. Np. K9PL i K2PL mają otrzymać wybrane polskie elementy, a te drugie dodatkowo będą montowane (w dalszej przyszłości produkowane?) w Polsce. Z uwagi na koszty związane z polonizacją płatnik, tj. MON, ogranicza jednak czasem udział polskiego przemysłu w tym programie, a wybór stanowiska strzeleckiego Kongsberga do K2PL jest jednym z przykładów. Wymienność amunicji między Krabem a K9 jest ograniczona, a między HIMARS-em i K239 jej nie ma. Mnogość systemów uzbrojenia powoduje jednak, że powstają liczne, nierzadko niezwiązane ze sobą łańcuchy logistyczne. K2 i Abrams nie mają ze sobą niemal nic wspólnego, podwozie Kraba, choć wywodzi się od K9A1, różni się jednak (nie mówiąc o wieży!), FA-50 daleko do bycia „prawie F-16”, jak przekonywał jeden z generałów. Ogromnie utrudnia to logistykę, zwiększając – i tak niemałe – koszty. To samo dotyczy szkolenia, budowy bazy serwisowej (jeżeli powstaje) itd.

Nie bez znaczenia jest też słynna „modernizacja wyspowa”. MON kupił np. ponad 700 czołgów, ale Borsuków dla piechoty zmechanizowanej niespełna 260 i bez wariantów specjalistycznych. Będziemy mieli najsilniejszą po USA artylerię w NATO, ale żołnierze wciąż czekają na nowoczesne wyposażenie osobiste. Samolotów bojowych są trzy typy, ale to zaledwie 127 maszyn (nie licząc MiG-29). O niezbędne obecnie środki walki radioelektronicznej czy wyposażenie wozów bojowych do ochrony przed dronami niemal się nie dba. Mimo skokowego wzrostu ilościowego i jakościowego, armia nie tworzy spójnego systemu i nie wiadomo, kiedy ten powstanie.

Odmienne metody

Wracając do dwudziestolecia międzywojennego, w 1921 r. podjęto decyzję o unifikacji armii. Miało to uprościć szkolenie, obniżyć koszty utrzymania armii oraz zmniejszyć problemy związane z zarządzaniem bezpieczeństwem państwa. Nietypowe i stare wzory uzbrojenia przekazywano Policji czy Straży Granicznej albo sprzedawano za granicę. W ich miejsce, stopniowo i powoli, bo w miarę skromnych środków, pojawiały się nowe. Za zdecydowaną większość prac odpowiadał rodzimy przemysł, co pozwalało na uzyskanie korzystnego efektu synergii rozwoju armii i przemysłu. Mimo niepowodzeń w niektórych obszarach, będących nierzadko efektem słabości ekonomicznej II RP, wydaje się, że w ogólnym zarysie model był słuszny. Obecnie przyjęto drogę odwrotną, i to w sytuacji mniejszych napięć międzynarodowych. Pozwala to na szybką realizację modernizacji, choć bynajmniej nie w sposób kompleksowy i gwarantujący trwałe, stabilne efekty na przyszłość.