Wbrew pozorom polskie władze w dwudziestoleciu międzywojennym miały świadomość znaczenia samolotu jako broni. Oczywiście można wytykać liczne błędy popełnione w budowie wojsk lotniczych, ale w warunkach tworzenia armii jednocześnie od zera i z trzech kompletnie różnych rdzeni nie było to rzeczą trywialną. Skoro doceniano znaczenie samolotu, to rozumiano również znaczenie obrony przed nim. Nie była to rzecz nowa, lotnictwo odegrało już ogromną rolę w trakcie Wielkiej Wojny i wojen, które po niej nastąpiły (np. polsko-bolszewickiej). Była też wyraźna świadomość siły lotnictwa bombowego Luftwaffe i Wojenno-Wozdusznych Sił, jak również prac teoretycznych (np. Douheta). Zmiana techniki lotniczej oraz rozpowszechnienie samolotu jako narzędzia walki wymuszały wprowadzanie zmian w obronie przeciwlotniczej.

Jest to zjawisko znane także dziś. Oczywiście dla nas, ludzi żyjących w XXI wieku, lotnictwo jest już bronią „odwieczną”, tak samo jak zagadnienie ochrony tego, co na ziemi, przed tym, co stanowi zagrożenie powietrzne. Również dziś postęp techniczny, jak np. masowe pojawienie się dronów, wynalezienie samolotów trudnowykrywalnych, pojawienie się radarów z aktywnym elektronicznym skanowaniem fazowym itd., stanowi motor zmian.

Ogólne warunki

Obrona przeciwlotnicza II RP u zarania była dziedzictwem państw zaborczych. Z czasem rozpoczęto jednak świadomą i konsekwentną budowę własnego potencjału. Znaczną część ciężaru ponosiły oczywiście wojska lotnicze, choć jeszcze niesamodzielne (Siły Powietrzne jako odrębny rodzaj sił zbrojnych powołano do życia dopiero na emigracji w 1940 r.). Z początku istniały formacje przeciwlotnicze szczebla baterii, choć w 1934 r. na mocy ustawy o obronie przeciwlotniczej i przeciwgazowej (poważnie liczono się w tym czasie z ryzykiem użycia broni chemicznej w kolejnym konflikcie) rozpoczęto formowanie spójnego systemu. Najpierw przy Ministerstwie Spraw Wojskowych powołano Wydział Obrony Przeciwlotniczej (1934 r.), by przekształcić go 3 lata później w Dowództwo Obrony Przeciwlotniczej.

Struktury te odpowiadały za tworzenie systemu obrony przeciwlotniczej. O ile pierwszy etap, tj. utworzenie jednolitego dowództwa, zakończono szybko, o tyle rozpisany na pięć lat kolejny etap wciąż we wrześniu 1939 r. był w toku. Przyjęto zasadę organizacji terytorialnej według granic okręgów korpuśnych (poza rejonami o szczególnym znaczeniu gospodarczym: Śląsk, Łódź i Borysław), których dowódcy byli odpowiedzialni za obronę przeciwlotniczą i przeciwgazową na swoim terenie.

Ogólne wydatki wojskowe były ogromne, pochłaniały ok. 30–40 proc. budżetu państwa. Szacuje się dziś, że mogło to odpowiadać w szczytowych momentach nawet 8 proc. PKB! Warto jednak pamiętać o tym, że II RP była państwem generalnie biednym i zacofanym, mimo pewnych osiągnięć, więc przeznaczanie nawet ponad 1 mld zł na obronę (wydatki na rok budżetowy 1938/39 sięgały 1,19 mld zł) nie oznaczało bynajmniej szokującej z punktu widzenia III Rzeszy czy ZSRR sumy. Część wydatków pokrywano ze zbiórek publicznych, głównie w ramach Funduszu Obrony Narodowej. Ustanowiono też wewnętrzną Pożyczkę Obrony Przeciwlotniczej o charakterze obligacji celowych.

Polska współczesna, dla porównania, cieszy się tradycją nieprzerwanego funkcjonowania jako byt państwowy od 1944 r., choć blisko pół wieku upłynęło pod znakiem zależności od ZSRR. Od przełomu stuleci Polska funkcjonuje, czy też stara się funkcjonować, jako państwo NATO, choć pełna zmiana zajmuje dekady. Wynika to m.in. z konieczności wymiany sprzętu o wartości rzędu dziesiątek miliardów dol.

Obecnie Polska wydaje ponownie wielkie sumy na wojsko, choć udział w PKB jest mniejszy. W teorii w ostatnich latach zbliża się do 5 proc. PKB, choć zważywszy na to, że część z tych środków pozwala na spłacanie wcześniej zaciągniętych pożyczek, faktyczne wydatki obronne zapewne nie przekraczają 4 proc. PKB. W tym roku Polska ma wydać nawet ponad 200 mld zł na obronność (w tym blisko 40 proc. w ramach środków dodatkowych z Funduszu Wsparcia Sił Zbrojnych), w przyszłym nieznacznie mniej. Duże znaczenie zyskał europejski instrument finansowy SAFE, wykorzystywany np. w programach San czy Piorun.

Obronę przeciwlotniczą co do zasady można podzielić na dwa rodzaje: OPL wojsk i OPL kraju. Ta pierwsza ma towarzyszyć oddziałom Wojsk Lądowych podczas przemarszów, a nawet walki, chroniąc czołgi czy piechotę przed zagrożeniami z powietrza. Organizacyjnie jej oddziały podporządkowane są brygadom i dywizjom. Druga z kolei, w składzie Sił Powietrznych, chronić ma terytorium państwa, zwłaszcza zaś kluczowe dla jego funkcjonowania elementy. Za szczególnie ważne uważa się m.in. Trójmiasto, Warszawę, Śląsk, w przyszłości zapewne również elektrownie jądrowe.

Detekcja zagrożeń

Nie ma mowy o skutecznej obronie przeciwlotniczej bez wykrywania zagrożeń. Jak wspomniano, na te przedwojenne składały się bombowce, niemal wyłącznie jedno- i dwusilnikowe, przenoszące przeważnie kilkaset kg (czasem tonę lub więcej) bomb swobodnie opadających. Były to środki bardzo niedoskonałe, dość powolne (rozwijające prędkość maksymalną na ogół w okolicach 400 km/h) i delikatne, a przy tym głośne, więc zwykle łatwe do wykrycia.

Sęk w tym, że przedwojenna polska obrona przeciwlotnicza dysponowała równie prymitywnymi – z naszej perspektywy – środkami wykrywania zagrożeń. Jedynie Warszawa miała przyzwoity system, złożony z dwóch łańcuchów posterunków obserwacyjnych: 100–130 km i 60–70 km od stolicy. Łącznie zaś w skali kraju było niespełna 800 posterunków (wyspecjalizowanych; poza tym meldowały placówki KOP, SG, policji i PKP), których obsady korzystały z lornetek, względnie urządzeń nasłuchowych. Informacje z nich przekazywano do 17 zbiornic oraz do centrali w Warszawie. Tam nanoszono informacje na specjalne mapy, po czym przekazywano dane do określonych oddziałów wojskowych. System został stworzony przez Ministerstwo Poczt i Telegrafów, Ministerstwo Komunikacji, Ligę Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej oraz Przysposobienie Wojskowe.

Współcześnie system ma być zdecydowanie bardziej sprawny, oparty na szybkiej łączności radiowej i satelitarnej, ze zróżnicowanymi środkami radiolokacyjnymi. Zestaw radarów zdolnych do wykrywania samolotów stealth (np. P-18PL), stacji AESA cechujących się niezwykłą precyzją, wreszcie środków detekcyjnych montowanych na samolotach wczesnego ostrzegania czy aerostatach oraz okrętach ma sprawić, że niebo będzie niemal całkowicie kontrolowane. Co więcej, polski system ma korzystać z danych od sojuszników i państw zaprzyjaźnionych. Wszystko spinać ma system IBCS od Northrop Grumman, zapewniający ogromną stabilność transferu danych, choć pozostający poza faktyczną polską kontrolą.

Dzięki setkom radarów oraz przyrządów obserwacji optoelektronicznej czy radioelektronicznej możliwe ma być zbieranie i kompilowanie ogromnej ilości danych. Oznacza to, że po zakończeniu budowy systemu przeciwlotniczego kraju bardzo trudne będzie skryte wtargnięcie w polską przestrzeń powietrzną. Nadal jednak mowa o przyszłości, bowiem faktycznie budowę OPL rozpoczęto dopiero w marcu 2018 r. od pierwszego zamówienia w programie Wisła. Na razie, jak pokazuje praktyka, wtargnięcie rosyjskiego statku powietrznego nad Polskę stanowi trudny do zwalczenia problem. Widzieliśmy to kilkukrotnie po wybuchu wojny na Ukrainie, kiedy po czterech miesiącach znajdowano pocisk manewrujący pod Bydgoszczą, albo też grupa dronów wlatywała w głąb kraju niemal bezkarnie.

Używane efektory

Przedwojenna obrona przeciwlotnicza wojsk i kraju była słaba. Dysponowała dość dużą liczbą przeciwlotniczych km kal. 7,92 mm, choć te były już nieskuteczne, oraz ponad setką starych pofrancuskich 75 mm armat przeciwlotniczych. Nowoczesnych środków ogniowych było mało, choć można je określić mianem „światowej topki”. Ponad 300 armat Boforsa wz. 36 kal. 40 mm to licencyjna, produkowana w Polsce konstrukcja niemająca sobie równych w czasie drugiej wojny światowej w swojej klasie. Jest to przodek używanej do dziś 40 mm armaty Boforsa. Niestety tylko dla dywizji piechoty potrzeba ich było co najmniej 240, a do wszystkich zastosowań było ich tylko trochę więcej. Równie dobre opinie mogła zyskać rodzima 75 mm armata wz. 37 ze Starachowic. Niestety wyprodukowano tylko 44 szt. tego obiecującego działa przy potrzebach opiewających na minimum 180 szt. Produkcji 20 mm nkm wz. 38FK w wersji plot. nie udało się uruchomić.

Współcześnie dominować będą oczywiście systemy rakietowe. Za daleki zasięg odpowiadać będzie – może kiedyś – Wisłoka, za średni Wisła (czyli MIM-104 Patriot), za krótki Narew, za bliski – Pilica+ (z dodatkiem zdwojonych 23 mm armat). W praktyce różne funkcje poszczególnych systemów mają się przenikać wzajemnie i uzupełniać, np. dwa ostatnie systemy mają korzystać z pocisków rodziny CAMM. Od niedawna uzupełniać ma je słynny system San, budowany głównie ze środków SAFE. Może on być modelowym przykładem niezrozumiałych decyzji, bowiem sięgnięto po norweską wieżę do 30 mm armaty (choć istnieją polskie ZSSW-30 i ZSMU-30/40) czy duński radar (trudno wytłumaczyć dlaczego). Nie do końca też wiadomo, co dokładnie San ma chronić: może infrastrukturę krytyczną, a może obiekty wojskowe? Czy wybrano najbardziej efektywne przeciw dronom efektory? Brak też wciąż decyzji w sprawie systemu Sona, który miałby chronić polskie wojska na najniższym szczeblu, uzupełniając Poprady. Zaledwie przed paroma miesiącami udało się – po latach propozycji przemysłowych! – choć trochę ruszyć do przodu projekt taniego pocisku obrony powietrznej. W każdym razie współcześnie dominuje pozyskiwanie rozwiązań zza granicy, i to w najlepszym razie na drodze licencji. Często jest to import, a nie zawsze zapewniono nawet serwis. O ile przed wojną w pełni kontrolowano dostawy dla polskiej obrony przeciwlotniczej i gospodarka na tym zyskiwała, o tyle dziś jest to bardzo ograniczone.

Ochrona kompleksowa

Warto podkreślić, że system obrony powietrznej to nie tylko radary i rakiety czy też lornetki i armaty. Obrona przeciwlotnicza powinna służyć czemuś, np. ochronie gospodarki czy ludności. Dziś ten system w Polsce w praktyce nie istnieje i może będzie sprawny około 2030–2035 r., zgodnie z kalendarzem dostaw. Nadal nie wiemy, co ma chronić kluczowe mosty, elektrownie czy fabryki przed masowo używanymi dronami, bo żaden z pozyskanych systemów – w tym San w obecnej formie – tego nie zapewni.

Brakuje wciąż ponadto elementu cywilnego. Obrona Cywilna w praktyce nadal niemal nie istnieje, nie ma schronów, magazynów sprzętu do odgruzowywania zawalisk pouderzeniowych. Nie widać budowy magazynów części zapasowych dla krajowej energetyki, zaś system opieki zdrowotnej, zdecydowanie bardziej obciążony w razie wojny, już dziś trzyma się na przysłowiową trytytkę. Próby alarmów przeciwlotniczych wypadały tragikomicznie, nierzadko z winy władz lokalnych czy nawet państwowych (!), nie mówiąc o ogłoszeniu alarmu dla woj. lubuskiego zamiast lubelskiego…

Tymczasem biedna II RP powołała do życia Ligę Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej i pamiętała o przygotowaniu społeczeństwa na wypadek wojny. Oczywiście na stosunkowo skromną, co wynikało z budżetu, skalę, ale jednak. Na usprawiedliwienie współczesnych Polaków można jedynie napisać, że przeciętny obywatel II RP w 1939 r. pamiętał dobrze wojnę na dużą skalę, my dziś nie. Mamy więc ogromne szczęście, ale ten komfort utwierdził nas w fałszywym przekonaniu, że bez względu na wszystko tak będzie już zawsze. To niestety nie musi być prawdą.