Lądownik Philae (misji Rosetta), który dokonał pierwszego w historii lądowania na jądrze komety. Jednym z instrumentów Philae był penetrator MUPUS – opracowany w CBK PAN. Fot./materiały prasowe

Z warszawskiej siedziby Centrum Badań Kosmicznych Polskiej Akademii Nauk (CBK PAN) do plaż Bałtyku 
jest około 250 km, a do szczytów Tatr około 350 km.

Materiał powstał we współpracy z Centrum Badań Kosmicznych PAN

Tymczasem kosmos, pozornie tak odległy, znajduje się zaledwie… 100 km nad dachami Centrum! Jednak kosmos 
jest bardzo bliski CBK PAN nie tylko z tego powodu.

Granicę 100 km, czyli umowny próg przestrzeni kosmicznej, Polska przekroczyła równo 50 lat temu. W listopadzie 1970 roku pułap 487 km osiągnęła rakieta Wertikal-1, niosąca na pokładzie instrument opracowany przez badaczy dzisiejszego oddziału CBK PAN we Wrocławiu. Od tego czasu made in Poland pojawiło się na dziesiątkach najróżniejszych przyrządów kosmicznych. Znakomita ich większość powstała przy udziale naukowców i inżynierów Centrum, a dorobek instytutu w tym zakresie znacząco przewyższa osiągnięcia wszystkich innych podmiotów w Polsce – razem wziętych.

Szczególnym prestiżem cechują się wyprawy poza orbitę Błękitnej Planety. Warto tu odnotować realizowane z udziałem CBK PAN misje: Solar Orbiter (Słońce), BepiColombo (Merkury), Venus Express (Wenus), Cassini-Huygens (Saturn i Tytan), próbniki księżycowe programu Chang’e-4 i Chardrayaan-1, liczne wyprawy marsjańskie (InSight, Trace Gas Orbiter, Mars Express, Mars-96, Fobos-Grunt, Fobos-1, Fobos-2) czy sondy kometarne ze słynną Rosettą na czele. Ta lista nieustanie się wydłuża, zapełniając coraz ambitniejszymi przedsięwzięciami. Obecnie trwają prace nad instrumentami dla próbników JUICE (badania księżyców Jowisza), Comet Interceptor („polowanie” na jeszcze nieodkrytą kometę) czy IMAP (badanie granic Układu Słonecznego).

CBK PAN zaznaczyło swój udział również w budowie kosmicznych teleskopów. Są wśród nich konstrukcje pokaźnych rozmiarów, jak Integral, Herschel (największy teleskop wystrzelony dotąd w kosmos!) czy przygotowywany do wystrzelenia ARIEL (badanie planet pozasłonecznych) i ATHENA (teleskop rentgenowski). Z drugiej strony to właśnie w CBK PAN powstały Lem i Heweliusz z konstelacji BRITE – nanosatelity, będące jednocześnie pierwszymi polskimi satelitami naukowymi. Realizując projekt BRITE, specjaliści CBK PAN udowodnili, że Polska jest zdolna do samodzielnego integrowania i realizowania pełnego procesu produkcji małych satelitów. Tym samym przetarli szlaki dla kierunku, który dzisiaj tak silnie rozwijany jest przez branżę kosmiczną w naszym kraju.

Znaczna ilość instrumentów CBK PAN trafiła na orbitę Ziemi. Niektóre zagościły na pokładzie stacji Mir lub Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (np. Obstanovka, DESIS, ASIM), jednak większość zainstalowano na samodzielnych satelitach. W gronie tych ostatnich warto wyróżnić dwie grupy: obserwatoria Słońca (np. seria Koronas) i obserwatoria jonosfery (np. APEX, RELEC, Kompas-2, Interball). O ile misje planetarne służą przede wszystkim astronomom i planetologom, o tyle badania heliofizyczne i jonosferyczne mają już bezpośrednie przełożenie na życie codzienne każdego z nas. Wszystko za sprawą pogody kosmicznej, która stwarza zagrożenie dla infrastruktury technicznej (łączności, nawigacji, sieci energetycznych), jak i ludzkiego życia (ryzyko napromieniowania). Ryzyko to można minimalizować poprzez trafne prognozowanie pogody kosmicznej – od lat zajmuje się tym Centrum Prognoz Heliogeofizycznych w CBK PAN.

Innym ważnym obszarem praktycznego wykorzystania kosmosu (czyli tzw. down stream) są w CBK PAN działania związane z wdrażaniem europejskich programów Copernicus, Galileo oraz świadomość sytuacyjna w przestrzeni kosmicznej (SSA). Przykładowo, satelitarne obserwacje Ziemi (Copernicus) pozwoliły pracownikom CBK PAN na opracowanie nowej mapy pokrycia terenu w Europie. Zobrazowania satelitarne, połączone z innymi danymi przestrzennymi i nawigacją satelitarną, nieustannie wpierają także zarzadzanie kryzysowe (częścią CBK PAN jest Centrum Informacji Kryzysowej).

Z punktu widzenia rozwoju SSA i nawigacji satelitarnej kluczową rolę w Polsce odgrywa bogata infrastruktura naziemna CBK PAN. Zalicza się do niej m.in. stacja laserowa w Borówcu pod Poznaniem, regularnie monitorująca orbity satelitów i kosmicznych śmieci. Permanentne stacje GNSS, pracujące w Centrum w Warszawie, Borówcu i Władysławowie, zwiększają precyzję nawigacji satelitarnej dla użytkowników w naszym kraju. W Borówcu znajdują się także najdokładniejsze zegary w Polsce (element wyposażenia nowoczesnego Laboratorium Czasu CBK PAN) oraz anteny radioteleskopu LOFAR, który jednocześnie wspiera astronomów, jak i pomaga w monitorowaniu pogody kosmicznej. Każde z wymienionych urządzeń działa w ramach międzynarodowych sieci i służb, spełniając wysokie międzynarodowe standardy.

Ponad 40 lat nieprzerwanej aktywności, dziesiątki instrumentów wysłanych w kosmos, setki projektów badawczych i technicznych, tysiące publikacji, udana współpraca z największymi agencjami kosmicznymi… To spuścizna, która cieszy, ale nie gwarantuje dalszego udziału w eksploracji kosmicznej. Biletem do gwiazd zawsze będzie jakość – badań i aparatury. Wciąż napływające zaproszenia do udziału w nowych misjach świadczą najlepiej, że Centrum Badań Kosmicznych PAN na ten bilet ciężko zapracowało.

– dr Andrzej Kotarba, 
CBK PAN

– Materiał powstał we współpracy z Centrum Badań Kosmicznych PAN

Mogą Ci się również spodobać

Izraelskie rakiety dla polskich zestawów Patriot

Krajowe firmy już wkrótce rozpoczną uzgadnianie z amerykańskimi parterami szczegóły współpracy przemysłowej – dowiedziała ...

Nowy Bell dla Policji na Mikołajki

Na lotnisku Bemowo odbyła się uroczystość odebrania pierwszego wielozadaniowego śmigłowca Bell 407GXi zamówionego przez ...

Gromy do naprawy

12. Wojskowy Oddział Gospodarczy z Torunia zamówił usługę naprawy przeciwlotniczych pocisków kierowanych Grom, które ...